Nadir Hastalıklar Federasyonu'nun Mart 2026'da yayımladığı Rare Lives and Rare Diseases Summit-2026 Raporu, Türkiye'nin nadir hastalık ekosistemini şimdiye kadarki en kapsamlı veriyle ortaya koyuyor. 26 Mart 2026'da Ankara'da düzenlenen ve kamu kurumları, üniversiteler, sanayi ve sivil toplumu temsil eden 250'den fazla katılımcıyı bir araya getiren ikinci Zirve; ulusal veri sisteminin güncel sayılarından yenidoğan tarama performansına, kodlama altyapısındaki açıklardan ödeme modellerine kadar ekosistemin tamamını masaya yatırdı. Raporun dört paneli — Ulusal Eylem Planı ve Sağlık Politikaları, Erken Tanı ve Yenilikçi Çözümler, Finansman ve Geri Ödeme, Koruyucu Tıp ve Tarama Programları — bize sponsorlar ve CRO'lar için doğrudan operasyonel sonuç doğuran bir veri seti bıraktı.
Biz de bu rapordan 7 kritik rakamı derledik; her birini raporun ayrıntılarıyla derinleştirdik ve "sponsor açısından ne anlama geliyor?" sorusunu yanıtladık. Kısa özet: pazar gerçek ve erişim kanalları tanımlı; tanı ve veri altyapısı hızla olgunlaşıyor; hasta dernekleri karar mekanizmalarının merkezine oturmuş durumda. Ayrıntılı özet ise aşağıda.
1. 5-7 milyon kişi: "nadir" aslında nadir değil
Rapor, Türkiye'de tahminen 5-7 milyon kişinin bir nadir hastalıkla yaşadığını aktarıyor. Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü verileri ~5-6,4 milyona işaret ederken, Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın rapordaki sunumunda 86 milyonluk nüfus için ~7 milyonluk bir tahmin dile getiriliyor. Küresel kabul de aynı yönde: her 12-20 kişiden biri, yani dünya nüfusunun %5-7'si bir nadir hastalıktan etkileniyor. Tanım olarak nadir hastalıklar, 2.000'den az kişide görülen hastalıklar olarak kabul ediliyor — ancak yaklaşık 8.000 bilinen nadir hastalığın toplam etkisi, bu alanı hiç de "nadir" olmayan bir halk sağlığı meselesi hâline getiriyor.
Rapordaki karşılaştırma, oransal büyüklüğü daha da netleştiriyor: Avrupa Birliği'nde 27 ülkede 456 milyonluk nüfusta 25-30 milyon nadir hastalıklı birey yaşıyor; Türkiye'de ise 86 milyonluk nüfusta ~7 milyon. Yani Türkiye, AB'ye kıyasla oransal olarak en az kadar yüksek — hatta bazı hesaplamalarla daha yüksek — bir nadir hastalık yaygınlığı taşıyor. Bunda akraba evliliği sıklığı ve kurucu etkiler (founder effect) gibi demografik etkenler de rol oynuyor.
Sayıların arkasındaki anlamı görmek için hastalıkların doğasına bakmak gerekiyor: rapor, nadir hastalıkların büyük ölçüde genetik kökenli olduğunu; tanının zorluğunun, tedavi seçeneklerinin sınırlılığının ve erişim kısıtlarının bu alanın tanımlayıcı özellikleri arasında sayıldığını aktarıyor. Yüksek mortalite ve morbidite oranları, hastalıkları yalnızca tıbbi değil toplumsal bir yük hâline getiriyor: hasta aileleri tanı yolculuğu boyunca sosyal izolasyon ve ciddi mali yüklerle karşı karşıya kalıyor. Zirvenin açılış konuşmalarında bu tabloya rağmen umut vurgusu öne çıkıyordu: sivil toplumun güçlenmesi, kamu desteği mekanizmalarının oluşması ve sağlık sisteminin gelişimi, hastaların "kalabalık içinde yalnız" olmaktan her geçen gün biraz daha uzaklaşmasını sağlıyor.
Sponsor açısından: dağınık ama toplamda çok büyük bir popülasyon söz konusu. Çok uluslu nadir hastalık araştırmalarında hasta bulma hedefleri genellikle en büyük darboğazdır; Türkiye'nin oransal olarak yoğun nadir popülasyonu, multinasyonel protokollerdeki katılım payını büyüten temel neden. Doğru kanallar (dernek ağları, kayıt sistemleri, tarama zincirleri) kullanıldığında bu stok, hızla erişilebilir bir gönüllü havuzuna dönüşüyor.
2. Ortalama 7 yıl: tanıya giden yol ve "tanı yolculuğu" (diagnostic odyssey)
Avrupa'da ortalama tanı süresi yaklaşık 5 yıl iken Türkiye'de bu süre 7 yıla uzanıyor; rapor küresel "tanı yolculuğu"nun (diagnostic odyssey) ise ortalama 8 yıl sürdüğünü hatırlatıyor. Tanı süresi yalnızca kronolojik bir kayıp değil: geç tanı, hastalığın geri döndürülemez klinik sonuçlara ilerlemesi anlamına geliyor. Raporda bu süreyi kısaltmak için somut adımlar da var:
- Yapay zekâ destekli tanı navigasyonu: Ankara Üniversitesi, on yılda birikmiş klinik veri üzerinde tanı yolculuğunu kısaltmak için dört çekirdek yapay zekâ modeli geliştirdi; Sağlık Bakanlığı ve Sanofi ile imzalanan üçlü mutabakat zaptı çerçevesinde bu algoritmalar e-Nabız entegrasyonuyla güçlendiriliyor.
- Akıllı yönlendirme: Tanı şüphesi doğar doğmaz aileyi doğru merkeze yönlendirecek dijital sistem altyapısı hazır görünüyor; e-Nabız teknik olarak akıllı bildirim sistemlerini destekliyor. Raporda, veri güvenliği ve toplumsal hassasiyetler nedeniyle kimlik doğrulamalı modellerin tercih edilmesi gerektiği vurgulanıyor.
- Tanı sonrası koordinasyon: Rapora göre tanı konulduktan sonra hastayı doğru merkeze yönlendirmede ciddi eksiklikler var; koordinasyon merkezleri ve "Mükemmeliyet Merkezleri" kurulması kritik ihtiyaç olarak işaretleniyor. Yavaş bürokratik süreçlerin tedavi erişimini geciktirdiği ve hastaları geri döndürülemez klinik durumlara ilerlettiği belirtiliyor.
Sponsor açısından: tanı gecikmesi, uygun gönüllüye ulaşmanın en büyük darboğazı. Ön tanı ağları, genetik tanı merkezleri ve dernek bağlantıları katılımcı kaydını hızlandıran üç ana kaldıraç. Tanı-anı verisini çalışma tasarımına katmak (örneğin tanı süresini bir sonlanım ya da tabakalaştırma değişkeni olarak kullanmak), hem bilimsel katkıyı hem de popülasyonu anlamanızı güçlendirir.
3. 23.851 birey ve 2.082 hastalık: ulusal kayıt büyüyor ama yolun başında
2022'de kurulan Ulusal Nadir Hastalık Veri Sistemi bugün 23.851 bireyi ve 2.082 farklı hastalığı izleyebiliyor. Rapor, sistemi "dijital hafıza" ve "kanıta dayalı politika kapasitesi" olarak tanımlıyor: Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü iş birliğiyle kurulan yapı, önce bir referans sunucusu ve hastalık sözlüğüyle dijitalleşmenin "alfabesini" oluşturmuş; böylece Türkiye'nin herhangi bir noktasında yapılan her veri girişi merkezî sistemde anlamlı ve işlenebilir bilgiye dönüşüyor. Rapor ayrıca bu verilerin OECD, TÜİK ve DSÖ gibi kuruluşlara düzenli olarak iletildiğini, ülkemizin dijitalleşme endekslerinde güçlü performans gösterdiğini aktarıyor.
Ancak tablo iki yönlü: 23.851 kayıtlı birey, 5-7 milyonluk tahminin çok altında. Yani klinik olmayan bilgi hâlâ dağınık durumda — ve rapor bunu açıkça söylüyor: "Yanlış sayılar, klinik çalışmaları daha başlamadan bitirebilir." Faz çalışmalarında gerekli gönüllü sayısına ulaşmak kritik; hastaların ülkede var olduğu biliniyor ama veri sistemindeki eksiklikler yüzünden ulaşılamıyor. Bu durum hem hastaların yeni tedavilere erişimini engelliyor hem de sınırlı popülasyonlarla yürütülen araştırmaların istatistiksel gücünü zayıflatıyor. Raporda çözüm olarak ICD-11 ve ORPHA kodlama sistemlerinin birlikte uygulanması öneriliyor.
Sponsor açısından: boşluk, fırsat demek. Dernek kayıtları ve doğal seyir çalışmaları; hem katılımcı kaydının hem dış kontrol kollarının verisini üreten en hızlı yol. Türkiye'de sponsor destekli bir kayıt çalışması, ulusal sistemin henüz toplayamadığı bilgiyi üreten ve düzenleyici görüşmelerde kullanılabilir kanıt oluşturan bir varlık olarak konumlanıyor. Dernek ortaklığı programımız tam bu boşluğu dolduracak şekilde kurgulandı.
4. %97 başarı, ~17.000 şüpheli vaka, ~5.000 kesin tanı: sessiz dev
Ulusal yenidoğan tarama programı son yıllarda yaklaşık %97 başarı oranına ulaşmış; yılda yaklaşık 17.000 şüpheli vaka saptanıyor ve bunların ~5.000'inde tanı kesinleşiyor. Rapor, halihazırda altı farklı hastalık için ulusal ölçekte tarama yapıldığını; topuk kanı, görme ve işitme taramalarına ek olarak yenidoğan kritik konjenital kalp hastalığı taramasının da devreye alındığını aktarıyor. Evlilik öncesi ve gebelik tarama programlarıyla risklerin daha erken aşamada tanımlanabildiği vurgulanıyor.
Panelin en çarpıcı ekonomik argümanı ise maliyet karşılaştırması: klinik ekzom testi 500-600 USD bandına inmiş durumda ve toplu alım/uzlaşımlı fiyatlamayla ~400 USD'ye çekilebileceği belirtiliyor; bilimsel projelerde tam genom dizileme yaklaşık 500 USD ile yapılabiliyor. Hesabın özü şu: tek bir nadir hastalık hastasının yıllık ilaç maliyeti ~1 milyon USD olduğuna göre, tek hastanın tedavi maliyeti 2.000 bireyin tam genom dizilemesini finanse edebiliyor. Aile bazlı genetik risk haritası çıkarmak için ekzom dizilemesinin 300-400 USD'ye mal olduğu, riskli ailelerde preimplantasyon genetik tanı (PGT) gibi seçeneklerin devreye girebildiği belirtiliyor. Rapor, risk skoru aşan bireylere sistemin rutin olarak ekzom/tam genom dizileme sunmasının "fenilketonüri taramasının standartlaşması" gibi zamanla olağan bir hizmet bileşeni hâline gelebileceği görüşünü de taşıyor.
Sponsor açısından: erken tanılı pediatrik popülasyonlara giden en yapılandırılmış kanal bu; pediatrik nadir hastalık araştırmalarının omurgası, tarama programının kurduğu tanı zincirine dayanıyor. Taramadan çıkan kohortlar, doğal seyir ve kayıt çalışmaları için hazır takip popülasyonları demek. Ayrıca rapor, tanı erişimi ve kamusal erişilebilirlikte Türkiye'yi Avrupa ülkeleri arasında "iddialı" bir konuma yerleştiren değerlendirmeler de içeriyor — genetik tanı altyapısı, çok uluslu çalışmalarda Türkiye'yi güçlü kılan bileşenlerden biri.
5. ~8.000 hastalığa karşılık ~500 kod: kayıt altyapısının görünmeyen engeli
ICD-10, bilinen yaklaşık 8.000 nadir hastalığın yalnızca ~500'ünü kesin olarak kodlayabiliyor; ICD-11 geçişiyle bu temsil ~5.500 hastalığa çıkıyor. Rapor, sorunun somut bir örneğini fenilketonüri (PKU) üzerinden veriyor: ICD-10'da PKU için tek bir ana kod varken, altında klinik seyri ve tedavi yaklaşımı belirgin biçimde farklılaşan çok sayıda alt tip bulunuyor. Klasik PKU için ayrı kod varken diğer alt tipler aynı kod altında toplanıyor — yani aynı koddaki hastalar aslında farklı hastalıklara sahip olabiliyor. Bu, hem klinik yönetimi hem de veri analizini bozan bir kesinlik kaybı.
Raporun önerisi net: ICD-11 geçişi akademik uzmanlıkla yönetilirken, Orphanet çerçevesinde kullanılan ORPHA kodlarının hastalık tanımlamada kritik bir araç olarak sisteme entegre edilmesi. e-Nabız'ın uluslararası Orphanet kodlamasıyla hizalanması durumunda her hasta ve her tedavinin küresel standartlara göre izlenmesinin mümkün olacağı vurgulanıyor. Kodlama yetmezliğinin günlük klinik pratikteki ağırlığı da raporda yer buluyor: yoğun klinik ortamda doğru kodlama zaten zorlayıcıyken, eksik kod taksonomisi yanlış veri girişine ve dolayısıyla yanıltıcı sağlık politikalarına yol açabiliyor.
Sponsor açısından: kodlama yetmezliği, hastane verilerinden gerçek dünya verisi (RWE) üretimini zorlaştırıyor. Kayıt ve doğal seyir tasarımında kodlama stratejisi baştan planlanmalı — protokolde tanı anlayışını ORPHA/ICD-11 düzeyinde tanımlamak, toplanan verinin ileride düzenleyici görüşmelerde ve dış kontrollerde kullanılabilirliğini doğrudan belirliyor. Aksi hâlde hangi popülasyonun nerede "göründüğünü" ölçmek mümkün olmuyor.
6. Bütçenin ~%11'i, Ek-4/C'nin ~%80'i — ve %2'lik erişim gerçeği: ödeme tarafı hazır, darboğaz tanımlı
Rapor, yurt içi ilaç bütçesinin (Ek-4/A) yaklaşık %11'inin nadir hastalık ilaçlarına ayrıldığını; yurtdışından temin edilen 400'ü aşkın ilacın bulunduğu Ek-4/C listesindeki ürünlerin neredeyse %80'inin doğrudan nadir hastalık tedavisinde kullanıldığını aktarıyor — liste fiilen bir orphan ilaç listesi gibi çalışıyor. Toplam sağlık harcamasının 2025'te 1,3 trilyon TL'yi aştığı, harcamaların üçte birinin ilaçlara ayrıldığı belirtiliyor.
Ancak raporun finansman paneli, erişim tarafında sert bir gerçek de sunuyor: Türkiye'de nadir hastalıklarda tedavi erişiminin ~%2 düzeyinde olduğu tahmin ediliyor; EMA tarafından onaylanmış 66 nadir hastalık ilacından yalnızca birinin 4A geri ödeme kapsamında tam erişilebilir olduğu vurgulanıyor. Küresel karşılaştırma da çarpıcı: Avrupa'da yenilikçi ilaçlara erişim için ortalama bekleme süresi 578 gün — bir buçuk yıldan uzun. Rapora göre bu bekleme, nadir hastalıklı birey için yalnızca kronolojik kayıp değil; tedaviden yararlanma fırsatının ve geri döndürülemez klinik sonuçların riski.
Panelde önerilen çözüm yönü de net: sonuç temelli (outcome-based) geri ödeme ve risk paylaşımı. İtalya örneği raporda ayrıntılı işleniyor: İtalya, sonuç temelli geri ödeme sistemlerini sistematik uygulayarak yalnızca 2022 yılında orphan ilaçlara ilişkin önlemlerle 195 milyon euro tasarruf sağlamış. İtalya'nın AIFA kayıt sistemi gibi merkezî hasta izleme platformlarının ülkenin başarısının temel taşı olduğu vurgulanıyor; Türkiye'de SGK, TİTCK veya Sağlık Bakanlığı bünyesinde benzeri merkezî bir sistemin kurulması öneriliyor. Raporda ayrıca klinik etkinlik belirsizliklerini yönetmek için "kanıt geliştirme ile kapsam" (coverage with evidence development) yaklaşımı — yani tedavi kanıt birikirken geri ödemenin devam etmesi — ve nadir hastalıklara özel bir "Yenilikçi Tedavi Fonu" önerisi de yer alıyor. SGK tarafında değer temelli alternatif geri ödeme modellerinin 2016'dan bu yana analiz edildiği belirtiliyor. Strateji ve Bütçe Başkanlığı ise Ek-4/C ve mahkeme süreçleri dahil değerlendirildiğinde Türkiye'nin orphan ilaç erişiminde Avrupa'nın en alt sıralarında olduğu görüşüne katılmıyor — erişimin daha standart ve öngörülebilir mekanizmalarla sağlanmasının tercih edildiğini vurguluyor.
Sponsor açısından: geri ödeme kanalı tanımlı ve bütçe ayrılmış durumda; darboğaz mekanizmanın kendisinde. Bu tablo, Türkiye'yi orphan portföyleri için erişilebilir ama kanıt üretmeyi gerektiren bir pazar yapıyor. Dernek ortaklığında ve kayıt çalışmalarında üretilen gerçek dünya verisi; sonuç temelli ödeme görüşmelerlerinin, hastalık ciddiyeti ve hakkaniyet bileşenlerinin kanıt temelini oluşturuyor. HEOR ve gerçek dünya verisi hizmetlerimiz bu köprüyü kurmak için tasarlandı.
7. %95: dernekler masanın ortasında — ve ekosistem koordinasyon istiyor
Zirve anketine katılanların %72'si hasta derneklerinin karar süreçlerinde "kesinlikle aktif paydaş" olması gerektiğini, %23'ü de katılımı gerekli gördüğünü belirtmiş — toplamda %95. Bu tek rakam bile Türkiye'de hasta temsilinin ne kadar merkezî beklenti hâline geldiğini gösteriyor.
Raporun diğer anket bulguları aynı yönü işaret ediyor:
- Koordinasyon uzlaşısı: Katılımcıların %91'i kurumlar arası koordinasyonun "kesinlikle" kurulması gerektiğini, %9'u da "kurulmalı" dediğini belirtmiş — yani %100 uzlaşı. "En çok gelişme gerektiren alan" sorusunda da %34 ile kurumlar arası koordinasyon ilk sırada; ardından %25 ile finansman ve geri ödeme, %21 ile erken tanı ve tarama, %16 ile tedavi erişimi, %4 ile veri ve dijital altyapı geliyor.
- Dijital entegrasyon talebi: Katılımcıların %72'si hasta kayıt sisteminde dijital platform entegrasyonunun "kesinlikle gerekli" olduğunu, %21'i de "gerekli" olduğunu düşünüyor — toplam %93. Etkili bir hasta takip mekanizmasının ancak tüm dijital platformların birbiriyle konuşabildiği bütünleşik bir ekosistemle kurulabileceği sonucuna varılıyor.
Rapor, dernek-kamu iş birliğinin nasıl yapılandırılması gerektiğine de değiniyor: katılım, kurumsal kimliği tanımlı, şeffaf ve hesap verebilir yapılarla olmalı; dernekler yalnızca talep eden değil sistemin sürdürülebilirliğine katkı sunan "çözüm ortakları" olarak konumlanmalı. Federasyon'un ERDERA çerçevesinde başlattığı hasta savunuculuğu ağı da bu vizyonun uygulaması olarak öne çıkıyor. Dijitalleşme tarafında ise yapay zekânın hekimin yerine geçen değil, hekime veri sunan bir karar destek mekanizması olarak konumlanması gerektiği, etik sınırların korunmasıyla birlikte vurgulanıyor.
Sponsor açısından: Türkiye'de dernek iş birliği bir görünürlük adımı değil; katılımcı kaydı, gönüllü eğitimi ve tedavi uyum yönetiminin çekirdek kanalı. Çok merkezli araştırmalarda dernek ağı olmadan hedef katılım sayısına ulaşmak, nadir popülasyonlarda ciddi biçimde güçleşiyor. Anketlerin gösterdiği güçlü toplumsal uzlaşı, dernek ortaklıklarının düzenleyici ve paydaş nezdinde de meşru bir operasyon modeli olduğu anlamına geliyor.
Pusula: Ulusal Nadir Hastalıklar Eylem Planı 2023-2027
Bu rakamları bir stratejik çerçeveye oturtan belge, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde kurulan Nadir Hastalıklar Daire Başkanlığı'nın koordinasyonunda hazırlanan Nadir Hastalıklar Sağlık Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2023-2027). Rapor, planın ayrıntılarını da veriyor:
- Yapı: Beş ana sütun üzerine kurulu plan, 42 hedef ve 44 somut faaliyet içeriyor; her faaliyet için kısa-orta-uzun vadede atılacak adımlar, sorumlu taraflar ve paydaşlar tek tek tanımlanmış durumda.
- Yöntem: Plan, DSÖ sağlık sistemi yapı taşları ile Avrupa Rare 2030 raporu referans alınarak hazırlanmış; hedef ve faaliyetler TBMM araştırma komisyonlarının bulgu ve önerileriyle de hizalanıyor. Belge Türkçe ve İngilizce olarak yayımlandı.
- Öncelik: Planın kalbinde tek bir gerçek yatıyor: nadir hastalıklarda erken tanı avantaj değil, kendisi hayat. Başarının, belirtiler ortaya çıkmadan — nörolojik veya organ hasarı başlamadan — tedaviyi verebilmekte yattığı vurgulanıyor. Eylem planının en kritik aşaması ise izleme ve değerlendirme olarak işaretleniyor.
Sponsor açısından: 42 hedef/44 faaliyetlik bir kamusal yol haritası, araştırma altyapısı yatırımlarının (Mükemmeliyet Merkezleri, kayıt sistemi, kodlama geçişi) hangi takvime göre olgunlaşacağına dair en güvenilir sinyal. Protokol planlamasını bu takvimle hizalamak, merkez seçiminden düzenleyici stratejiye kadar kararların isabetini artırıyor.
Uluslararası entegrasyon: ERDERA ve Horizon Europe
Raporun Türkiye'yi küresel nadir hastalık araştırma ekosistemine bağlayan bölümü, Eylül 2024'te Horizon Europe programı çerçevesinde başlatılan ERDERA (European Rare Diseases Research Alliance) üzerine kurulu. 37 ülkeden 170'ten fazla kuruluşu bir araya getiren girişimde Türkiye paydaş konumunda; ulusal yol haritası, ERDERA'nın ulusal kapasite hizalaması çalışma paketiyle (WP23) belirgin biçimde eşleştirilmiş durumda. Beş ana çalışma grubu — bilgi ve kanıt tabanı, kapasite geliştirme, orphan ilaç farkındalık ve politika diyaloğu platformu, hasta savunuculuğu ağı, araştırma ve iş birliği ağları — Türkiye'nin ulusal depo kurma, akademi-politika etkileşimini güçlendirme ve Avrupa ile görünürlüğünü artırma hedeflerine hizmet ediyor.
Sponsor açısından: Türkiye'nin ERDERA ve Horizon Europe ekosistemine eklemlenmesi, çok uluslu projelerde Türk merkezlerin Avrupa ağlarında görünür hâle gelmesi anlamına geliyor. Uluslararası konsorsiyumlar için Türkiye, artık yalnızca hasta popülasyonu sunan bir ülke değil; standartlara hizalı veri ve akademik kapasite sunan bir araştırma ortağı olarak konumlanıyor.
Araştırma altyapısı: merkezler, faz kapasitesi ve bilimsel üretim
Rapor, sponsorların kaynak planlaması için doğrudan kullanılabilir bir merkez haritası da çiziyor:
- Ankara Üniversitesi Nadir Hastalıklar Uygulama ve Araştırma Merkezi: Türkiye'de yalnızca nadir hastalıklara ayrılmış, bağımsız bir binada faaliyet gösteren tek merkez. Aynı kampüste bir Faz I merkezi de bulunuyor; alanın beş-altı üniversitede merkezi olduğu belirtiliyor.
- Gazi Üniversitesi Faz I merkezi: Rapora göre merkezde faz II ve faz III araştırmaları ile erişkin hastalarda GM1 gangliosidozis ve fenilketonüri gibi hastalıklara yönelik gen tedavisi çalışmaları dâhil 20'den fazla klinik araştırma yürütülüyor.
- Genomik altyapı: İBG, ANAMER ve TÜSEB modelleriyle Türkiye Genom Projesi, tanımsız fenotipli olgularda kritik önem taşıyor; çok disiplinli konseyler aracılığıyla standart yollarla tanı alamayan olgular değerlendiriliyor. TÜSEB tarafında nadir onkolojik alandaki CRISPR projesinin tamamlandığı belirtiliyor.
Rapor, araştırmacıların sahadaki en büyük iki engelini de net biçimde aktarıyor: birincisi, pratikte gerekli gönüllü sayısına ulaşamamak (hastaların başka merkezlerde tedavi gördüğünden haberdar olunmaması, plasebo koluna düşme korkusuyla çalışmaya katılmaktan çekinme); ikincisi, biyobelirteç (biomarker) eksikliği — hastalık ilerlemesini ve tedavi yanıtını ölçecek nesnel göstergelerin bazı hastalıklarda bulunmaması, hem klinik izlemeyi hem tedavi etkinliği değerlendirmesini zorlaştırıyor.
Sponsor açısından: bu iki engel de operasyonel tasarımla aşılabilir sorular. Katılımcı kaydı için dernek ağları, kayıt çalışmaları ve ev tabanlı takip; biyobelirteç eksikliği için doğal seyir verisi ve tabakalaştırılmış sonlanımlar. Omega olarak bu iki kaldıraca odaklanıyoruz: 2019'dan beri klinik araştırmaya özelleşmiş ilk evde sağlık hizmeti OmegaCare'le dernek hastalarını evde takip ediyor, tedavi uyumunu TURP uzaktan izleme ve IWRS hatırlatıcılarıyla yönetiyoruz; 1 milyonu aşkın ev ziyareti deneyimini nadir hastalık programlarına taşıyan dernek ortaklığı modelimiz, katılımcı kaydından uyuma kadar sahadaki çekirdek süreçleri üstleniyor.
Sanayi perspektifi: Türkiye bölgesel bir üs olarak
Rapor, sanayi tarafının Türkiye'ye bakışını da netleştiriyor. Zirvede söz alan küresel ilaç şirketlerinden Sanofi, 100 yılı aşan birikimini "yapay zekâ destekli biyofarmasötik şirket" dönüşümüyle birleştirdiğini; 70'ten fazla ülkede 80.000 çalışanın, klinik karar süreçlerini yapay zekâ ile ilerletip tanı ve tedavi yolaklarını hassaslaştırdığını aktarıyor. Dikkat çekici olan konumlandırma şudur: Türkiye, Sanofi için yalnızca yerel bir pazar değil, Avrasya bölgesinin yönetim üssü. Nadir hastalıkların şirketin odak alanları arasında öne çıkması (immünoloji ve nadir hastalıklar, nöroloji ve hematoloji, onkoloji ve aşı teknolojileri), global portföyün bu alana ağırlık vermesiyle birleşince, bölgesel yönetim merkezinin Türkiye'de olması operasyonel bir anlam kazanıyor.
Rapor, sektörün nadir hastalıklara yönelişinin makroekonomik arka planını da hatırlatıyor: 2010'da yayımlanan ve sektörün evrimini belgeleyen bir çalışmaya göre, büyük ilaç şirketleri gelir kayıplarını telafi etmenin bir yolu olarak orphan alanına doğru kaydı; bugün konuştuğumuz tedavi alternatiflerinin önemli bölümü bu stratejik dönüşün ürünü. Açılış konuşmalarında ise gen tedavisi alanında bir "devrim eşiğinde" durulduğu, geniş spektrumlu gen tedavisi manzarasının sahadaki etkinliklerin ölçeğini ve çeşitliliğini gösterdiği vurgulanıyor.
Sponsor açısından: sanayinin Türkiye'yi bölgesel üs olarak konumlandırması, yerel ekosistemin küresel tedarik zincirlerine entegrasyonunun somut kanıtı. Çok uluslu bir sponsor için bu; ülke içi merkez seçeneklerinin, bölgesel deneyimin ve hızlı start-up imkânlarının bir arada olduğu bir operasyon çerçevesi demek.
Sık sorulan sorular
Türkiye'de kaç kişinin nadir hastalıkla yaşadığı biliniyor? Resmî veriler ~5-6,4 milyona işaret ediyor; Strateji ve Bütçe Başkanlığı rapordaki sunumda ~7 milyonluk tahmini paylaştı. Yaygın kullanım, 5-7 milyonluk tahmin aralığı üzerinden ilerliyor.
Ulusal Nadir Hastalık Veri Sistemi nedir, neden önemli? 2022'de kurulan, 23.851 birey ve 2.082 hastalığı izleyen merkezî kayıt sistemi. Rapor onu ekosistemin "dijital hafızası" olarak tanımlıyor; ICD-11 ve ORPHA kodlamasıyla birlikte büyümesi hedefleniyor.
Yenidoğan taraması hangi hastalıkları kapsıyor? Rapora göre halihazırda altı hastalık için ulusal ölçekte tarama yapılıyor; topuk kanı taramasına ek olarak görme, işitme ve kritik konjenital kalp hastalığı taramaları da yürütülüyor. Yılda ~17.000 şüpheli vaka saptanıyor, ~5.000 tanı kesinleşiyor.
Türkiye, orphan ilaçlara erişimde nerede duruyor? Raporda aktarılan bir değerlendirmeye göre tedavi erişimi ~%2 düzeyinde; EMA onaylı 66 nadir hastalık ilacından birinin 4A kapsamında tam erişilebilir olduğu belirtiliyor. Buna karşılık Ek-4/A bütçesinin ~%11'i ve Ek-4/C listesinin ~%80'i nadir hastalıklara ayrılmış durumda — ödeme kanalı tanımlı, darboğaz mekanizma ve kanıt tarafında.
Hasta dernekleri araştırmalarda hangi rolü üstleniyor? Zirve anketine katılanların %95'i derneklerin karar süreçlerinde aktif paydaş olmasını destekliyor. Dernek ağları; katılımcı kaydı, gönüllü eğitimi ve tedavi uyum yönetiminin çekirdek kanalı olarak konumlanıyor.
Sponsorlar Türkiye'de nadir hastalık araştırması için nereden başlamalı? Doğal seyir ve kayıt çalışmalarıyla popülasyonu görünür kılmaktan; dernek ortaklıklarıyla katılımcı kaydı kanallarını kurmaya; kodlama stratejisini (ICD-11/ORPHA) protokole baştan işlemeye ve ev tabanlı takiple gönüllü yükünü azaltmaya. Nadir hastalık terapötik alanımız ve dernek ortaklığı programımız bu adımların toplu halde uygulandığı çerçeveler.
Genetik test maliyetleri çalışma bütçesini nasıl etkiler? Rapora göre klinik ekzom 500-600 USD bandında (toplu alımla ~400 USD potansiyeli), tam genom dizileme bilimsel projelerde ~500 USD ile yapılabiliyor. Tek bir hastanın yıllık ilaç maliyetinin ~1 milyon USD olduğu düşünüldüğünde, genetik tanı yatırımları toplam bütçe içinde marjinal kalıyor — kilit nokta, doğru hastayı doğru zamanda tanımlamak.
ICD-11 geçişi ne değiştirecek? Bilinen ~8.000 nadir hastalığın ICD-10'da yalnızca ~500'ü kesin kodlanabilirken ICD-11'de temsil ~5.500 hastalığa çıkıyor. Raporda ORPHA kodlamasıyla birlikte uygulanması önerilen geçiş; kayıt kalitesini, RWE üretimini ve uluslararası standartlara hizalanmayı doğrudan iyileştirecek bir altyapı hamlesi.
Doğal seyir çalışmaları neden bu kadar kritik? Rapor, doğal seyir çalışmalarını ilaç geliştirmenin temel taşlarından biri olarak işaretliyor: hastalığın tedavisiz seyrini belgeleyen bu veri; çalışma tasarımını bilgilendiren, dış kontrol kollarını destekleyen ve biyobelirteç eksikliği çeken hastalıklarda etkinlik değerlendirmesinin yolunu açan kanıt kaynağı. Türkiye'de kayıt altyapısı henüz olgunlaşırken, dernek ortaklığıyla kurulan doğal seyir kohortları en hızlı değer üreten yatırımlar arasında.
Bu yedi rakam bize ne söylüyor?
Nadir hastalıklar Türkiye'sinde pazar olgunlaşmış, ödeme altyapısı tanımlı, hasta toplulukları organize ve ulusal yol haritası (42 hedef, 44 faaliyet) küresel ağlarla hizalı. Eksik olan halka, dağınık bilgiyi araştırma kalitesinde veriye dönüştüren operasyonel ortak. Rapordan çıkan en net işaret şu: tanıdan ödemeye kadar her darboğazın karşısında aynı çözüm duruyor — doğru veriyi üreten, derneklerle çalışan ve sahada takip eden bir operasyon modeli.
Omega olarak 1997'den bu yana Türkiye'de klinik araştırma yürütüyor; 2019'dan beri OmegaCare'le dernek hastalarını evde takip ediyor, tedavi uyumunu uzaktan izlemeyle yönetiyoruz. Nadir hastalık araştırmanızı bu ekosistemle buluşturmak için bize ulaşın — çalışma planınızı raporun bu yedi rakamıyla birlikte değerlendirelim.
Kaynak: Nadir Hastalıklar Federasyonu, Rare Lives and Rare Diseases Summit-2026 Raporu (Mart 2026). Rakamlar rapordan Türkçeleştirilerek aktarılmıştır; orijinal rapor İngilizcedir.
Nadir hastalık dernekleriyle yürüttüğümüz kapsayıcı araştırma programlarını inceleyin; çalışma planınızı birlikte değerlendirelim.
Contactez-nous